Cuối năm là thời điểm dễ nhớ nhất trong năm để làm một lần tổng kết tài chính. Người ta tổng kết công việc, chuyện gia đình, thói quen, nhưng mục tiền bạc hay bị bỏ qua vì nghe phức tạp. Thực ra chỉ cần một buổi chiều và bảy phép tính đơn giản.
Bài này dẫn bạn qua từng phép, mỗi phép có một ngưỡng tham khảo để biết mình đang đứng đâu. Không có "điểm đạt" chung cho mọi người, số của bạn có nghĩa khi đặt cạnh số của năm ngoái và của mục tiêu bạn đặt ra.
Chuẩn bị trước khi ngồi xuống
Gom ba thứ:
- Sao kê các tài khoản ngân hàng 12 tháng vừa qua (tải PDF từ app).
- Thông tin các khoản nợ: dư nợ thẻ tín dụng, vay tiêu dùng, vay mua nhà, vay bạn bè.
- Bảng ghi chép chi tiêu nếu đã có (xem cách ghi chép 30 ngày đầu); nếu chưa có thì dùng ước lượng dựa vào sao kê.
Mở một bảng tính trắng hoặc một trang giấy. Bảy mục dưới đây là bảy hàng.
1. Tiền mặt sẵn có
Cộng tất cả tiền trong tài khoản thanh toán, tiết kiệm không kỳ hạn, có kỳ hạn sắp đáo trong 30 ngày, và ví điện tử. Không tính cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, vàng vật chất.
Ngưỡng tham khảo: bằng ít nhất ba tháng chi tiêu cơ bản (xem quỹ dự phòng). Thấp hơn: ưu tiên bổ sung năm sau. Cao hơn sáu tháng và vẫn tăng: xem mục 6, có thể bạn đang để quá nhiều tiền "nằm yên".
2. Tổng nợ còn lại
Cộng dư nợ thẻ tín dụng (chưa trả hết tháng), vay tiêu dùng, trả góp mua hàng, vay mua nhà, nợ cá nhân. Tách hai nhóm:
- Nợ lãi cao (thẻ tín dụng còn dư, vay tiêu dùng không ưu đãi).
- Nợ lãi thấp dài hạn (vay mua nhà, vay sinh viên).
Mục tiêu năm sau: nợ nhóm đầu bằng 0. Nhóm sau, giữ nguyên lịch trả, tập trung nguồn lực cho nhóm đầu.
3. Thu nhập trung bình 12 tháng
Cộng thu nhập ròng (sau thuế và bảo hiểm bắt buộc) 12 tháng gần nhất, chia 12. Con số này ổn định hơn "lương tháng" vì đã tính cả thưởng, phụ cấp, dự án phụ.
So với năm trước: tăng, giảm hay đi ngang? Nếu đi ngang hoặc giảm sau khi đã kể tới lạm phát, đó là một tín hiệu nghề nghiệp đáng chú ý. Thông tin tham khảo về lạm phát và cách nó bào mòn thu nhập danh nghĩa trên Wikipedia.
4. Tỷ lệ tiết kiệm
Lấy (số dư cuối năm − số dư đầu năm + tiền đã trả gốc nợ trong năm) chia cho tổng thu nhập ròng 12 tháng. Nhân 100 để ra phần trăm.
Ngưỡng tham khảo:
- Dưới 10%: cần xem lại chi tiêu, tỷ lệ này khó đi xa về hưu.
- 10–20%: khung bình thường, phù hợp người mới đi làm.
- 20–30%: tốt, nằm trong khuyến nghị dài hạn phổ biến.
- Trên 30%: rất tốt, kiểm tra mục 6 để tiền không "nằm yên" quá lâu ở tài khoản thanh toán.
5. Bảo hiểm, còn hạn và còn phù hợp
Liệt kê: thẻ BHYT (còn hạn đến ngày nào?), bảo hiểm nhân thọ nếu có (đã đóng đến kỳ nào, mức bảo vệ bao nhiêu), bảo hiểm xe, bảo hiểm nhà. Kiểm tra:
- Có bảo hiểm nào sắp hết hạn trong quý 1 năm sau không?
- Hoàn cảnh năm qua có thay đổi (cưới, sinh con, mua nhà) khiến mức bảo vệ hiện tại không còn đủ không?
- Có khoản phí nào đang trả cho bảo hiểm không còn phù hợp (ví dụ bảo hiểm tai nạn nhỏ chồng chéo với BHYT)?
Thẻ BHYT hộ gia đình dễ bị quên gia hạn vì năm nay dùng rất ít; đặt lịch nhắc trước ngày hết hạn 30 ngày.
6. Số dư đầu tư (nếu có)
Gồm chứng khoán, chứng chỉ quỹ, vàng vật chất, bất động sản cho thuê. Ghi giá trị thị trường tại ngày tổng kết, không ghi giá mua.
So sánh với số dư tài khoản không kỳ hạn ở mục 1. Nếu bạn đã có đủ ba đến sáu tháng chi tiêu bằng tiền mặt mà toàn bộ tiết kiệm mới vẫn chảy về tài khoản không kỳ hạn, năm sau có thể bắt đầu đưa một phần nhỏ (10–20% tiền tiết kiệm mới) sang các sản phẩm phù hợp với mục tiêu dài hạn.
Thông tin về các sản phẩm đầu tư hợp pháp tại Việt Nam được giới thiệu tại website của Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước. Lưu ý: bài viết này không khuyến nghị mã cổ phiếu hay quỹ cụ thể, chọn sản phẩm là việc của bạn, có thể cùng chuyên gia được cấp phép.
7. Chi phí cố định hàng tháng
Cuối cùng, tính tổng những khoản bạn chắc chắn phải trả mỗi tháng kể cả khi không đi làm: thuê nhà, trả góp nhà, điện nước cơ bản, internet, học phí con, bảo hiểm trả hàng tháng, thuê bao điện thoại. Không tính ăn uống và đi lại.
So với thu nhập ròng tháng ở mục 3. Tỷ lệ chi phí cố định trên thu nhập vượt 50% là tín hiệu rủi ro, khi thu nhập giảm, bạn không co lại kịp. Dưới 35% là thoải mái, 35–50% là bình thường, trên 50% cần có kế hoạch kéo xuống trong 12–24 tháng.
Đặt mục tiêu cho năm sau
Nhìn bảy số, chọn hai điểm yếu nhất. Mỗi điểm viết một câu mục tiêu có thời hạn:
- "Trả hết dư nợ thẻ tín dụng 18 triệu trước ngày 30/6 năm sau."
- "Nâng quỹ dự phòng từ 2 lên 4 tháng chi tiêu trước ngày 31/12 năm sau."
Hai mục tiêu rõ ràng hữu ích hơn mười mục tiêu mơ hồ. Đặt lịch kiểm tra giữa năm để xem tiến độ, điều chỉnh nếu cần.
Giới hạn của bảng tự làm
Bảy số trên đưa một bức tranh đủ dùng cho hầu hết hộ gia đình. Khi hoàn cảnh phức tạp, có doanh nghiệp riêng, có tài sản ở nước ngoài, chuẩn bị nghỉ hưu sớm, có người phụ thuộc bị khuyết tật, bảng tự làm không đủ. Một buổi gặp với chuyên gia hoạch định tài chính được cấp phép ở giai đoạn đó thường tiết kiệm nhiều năm điều chỉnh về sau.
Thông tin về vai trò và hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong giám sát hệ thống ngân hàng, và Bộ Tài chính trong khung chính sách thuế, có thể giúp bạn hiểu bối cảnh chung của các con số mà bảng này tạo ra.